Kiedy schemat boli - psychika szuka wyjścia. Walczy, ucieka lub zamarza.
Style radzenia sobie to sposoby, w jakie - najczęściej nieświadomie - obsługujemy ból aktywowanego schematu. Wykształcone w dzieciństwie jako strategie przetrwania, w dorosłości stają się pułapką i brakiem akceptacji rzeczywistości: zamiast leczyć schemat, wzmacniają go. Jeffrey E. Young wyróżnił trzy takie style, odpowiadające ewolucyjnym reakcjom na zagrożenie opisywanym również przez teorię przywiązania: walkę, ucieczkę i zamrożenie.
Wszystkie trzy style robią coś innego, ale ich wspólna funkcja jest podobna: chronią przed bólem aktywowanego schematu. Problem w tym, że przez tę ochronę sam schemat zwykle zostaje nienaruszony.
Zobacz wszystkie strategie ochrony.
Walka Nadmierna Kompensacja Zachowuję się tak, jakby problem mnie nie dotyczył. Ucieczka Unikanie Odcinam się od sytuacji, emocji albo relacji. Zamrożenie Poddanie się schematowi Ulegam schematowi i żyję tak, jakby był prawdą.Styl chwilowo chroni, ale nie leczy źródła bólu.
Styl radzenia sobie to cecha - nawykowy wzorzec reagowania na ból schematu. Reakcja radzenia sobie to stan - konkretne zachowanie w danej chwili. Gdy pewna reakcja staje się automatyczna i powtarzalna, przekształca się w styl.
Ważne: ta sama osoba może używać różnych stylów wobec tego samego schematu - w zależności od sytuacji i relacji.
W dzieciństwie styl był adaptacyjny - pomagał dziecku przeżyć w trudnym środowisku. W dorosłości staje się nieadaptacyjny: blokuje doświadczenie emocji, które mogłyby schemat uzdrowić.
Walka: Zachowywanie się tak, jakby prawdą o Tobie była odwrotność schematu. Dominacja, kontrola, perfekcjonizm.
Czytaj więcej →Ucieczka: Wystrzeganie się sytuacji, myśli i emocji, które mogłyby aktywować schemat. Wycofanie, pracoholizm, używki.
Czytaj więcej →Zamrożenie/kapitulacja: zachowywanie się tak, jakby schemat był prawdziwy. Podporządkowanie, wybór potwierdzających partnerów, rezygnacja z własnych potrzeb.
Czytaj więcej →Style radzenia sobie to konceptualna poprzedniczka teorii trybów - starszy model w terapii schematów. Tryby opisują to samo zjawisko, ale precyzyjniej: nie tylko jak radzimy sobie ze schematem, ale też kto w nas w danej chwili reaguje.
Style = strategie. Tryby = tymczasowe stany psychiczne.
W praktyce unikanie często przybiera postać Odłączonego Obrońcy, poddanie się schematowi przypomina tryb Uległego, a nadmierna kompensacja zbliża się do Nadmiernie Kompensującego.
| Schemat | Poddanie się ❄️ | Unikanie 🏃 | Nadmierna Kompensacja 🥊 |
|---|---|---|---|
| Porzucenie | Trwa w związku z partnerem, który się nie angażuje | Unika bliskich relacji, pije w samotności | Kurczowo trzyma partnera, kontroluje go |
| Porażka | Działa chaotycznie, bez zaangażowania, nie kończy | Odkłada pracę, unika wyzwań | Perfekcjonizm, przechwalanie się osiągnięciami |
| Podporządkowanie | Pozwala innym decydować za siebie | Unika sytuacji, gdzie grozi konflikt | Żąda, by inni się jej/jemu podporządkowywali |
| Nieufność/Skrzywdzenie | Znosi przemoc, bo "zasługuje" | Unika wszystkich bliskich relacji | Agresja profilaktyczna – "zaatakuj pierwszy" |
W terapii schematów nie chodzi o to, by zablokować styl radzenia sobie - to próba przetrwania i zasługuje na uznanie. Chodzi o to, by rozpoznać wzorzec, zrozumieć jego dziecięce korzenie i stopniowo uczyć się reagować z pozycji Zdrowego Dorosłego (często utożsamianego z Mądrym Umysłem).
Przejdź do huba zniekształceń poznawczych oraz do sprawdzania faktów i radykalnej akceptacji.