Narzędzia oceny zaburzeń osobowości w ICD-11: PiCD i inne metody

Standardowy kwestionariusz Personality Inventory for ICD-11 (PiCD), opracowany przez Joshuę R. Oltmannsa i Thomasa A. Widigera, liczy dokładnie 60 pozycji testowych — po 12 pozycji przypada na każdą z pięciu domen cech modelu ICD-11. Osoba badana udziela odpowiedzi na 5-stopniowej skali typu Likerta (od 1 – „zdecydowanie się nie zgadzam” do 5 – „zdecydowanie się zgadzam”).

Nie. PiCD służy wyłącznie do oceny profilu cech osobowości (Krok 2 modelu diagnostycznego). Narzędzie to nie mierzy obecności ani stopnia uogólnionej dysfunkcji funkcjonowania Ja i relacji interpersonalnych (Krok 1), która decyduje o przekroczeniu progu zaburzenia według wytycznych WHO CDDR (2024).

W polskim badaniu walidacyjnym pod kierunkiem prof. Jana Cieciucha (Cieciuch, Łakuta, Strus, Oltmanns, Widiger, 2022) wzięło udział 597 osób dorosłych z próby ogólnej (nieklinicznej). Badanie nie obejmowało wyodrębnionych grup pacjentów hospitalizowanych psychiatrycznie.

Współczynniki spójności wewnętrznej alfa Cronbacha dla pięciu domen mieściły się w granicach od 0,77 do 0,87 (Negatywna afektywność: 0,87; Rozhamowanie: 0,84; Anankastyczność: 0,80; Izolacja: 0,80; Dyssocjalność: 0,77), co dowodzi zadowalających właściwości psychometrycznych polskiej adaptacji językowej.

Analizy czynnikowe w polskiej próbie wsparły strukturę czteroczynnikową: wyodrębniły się domeny Negatywnej afektywności, Izolacji i Dyssocjalności, natomiast pozycje Anankastyczności oraz Rozhamowania utworzyły przeciwległe bieguny jednego wspólnego wymiaru regulacji behawioralno-poznawczej.

Nie. Opublikowano adaptację językową i wyniki badań walidacyjnych na próbie nieklinicznej (Psychiatria Polska, 2022). Publikacja ta dostarcza danych naukowych o trafności i rzetelności, lecz nie stanowi pełnego podręcznika testowego z ustandaryzowanymi normami stenowymi dla populacji klinicznej.

Standardowy PiCD w wersji 60-pozycyjnej dostarcza wskaźników dla pięciu szerokich domen cech. Choć poszczególne pozycje dotykają specyficznych przejawów funkcjonowania, nie należy ich interpretować jako samodzielnych, zwalidowanych podskal fasetowych bez dedykowanej dokumentacji psychometrycznej.

Czas wypełnienia 60 pozycji jest zróżnicowany i zależy od tempa czytania osoby badanej, jej stanu emocjonalnego oraz poziomu zmęczenia, wynosząc zazwyczaj od kilkunastu do kilkudziesięciu minut. Nie ma sztywnego limitu czasowego.

Personality Disorder Severity Scale for ICD-11 (PDS-ICD-11) to 14-pozycyjne narzędzie samoopisowe opracowane przez zespół Bo Bacha (2023). Służy do oceny poziomu nasilenia dysfunkcji (Krok 1) w odniesieniu do wytycznych CDDR: funkcjonowania Ja, relacji interpersonalnych oraz manifestacji emocjonalnych, poznawczych i behawioralnych.

Standardized Assessment of Severity of Personality Disorder (SASPD) to 9-pozycyjny kwestionariusz przesiewowy opracowany w odniesieniu do wczesnej propozycji modelu ICD-11. Służy do wstępnej orientacji klinicznej, lecz nie stanowi bezpośredniego i pełnego odpowiednika ostatecznych kryteriów WHO CDDR (2024).

Nie. SASPD jest narzędziem przesiewowym. Żaden wynik punktowy nie zastępuje wieloźródłowej diagnozy klinicznej, oceny trwałości trudności ani różnicowania z zaburzeniami nastroju i adaptacyjnymi.

Obecnie nie ma oficjalnie wydanego, opublikowanego narzędzia pod ścisłą nazwą „SCID-11-PD”, które zostało formalnie zadeklarowane jako następca SCID-5-PD. Klinicyści korzystają z wywiadów opartych na kryteriach CDDR oraz adaptowanych procedur ustrukturyzowanych.

Samoopis zależy od poziomu wglądu pacjenta, jego aktualnego nastroju, zdolności do introspekcji oraz ewentualnego dążenia do autoprezentacji (np. w badaniach sądowych). Wyniki mogą ulegać zniekształceniu pod wpływem ostrego dystresu afektywnego.

Rozbieżność nie oznacza automatycznie próby zafałszowania wyników. Może wynikać z odmiennych norm osobistych pacjenta, zjawisk dysocjacyjnych lub trudności z werbalizacją emocji. Zadaniem klinicysty jest omówienie tych różnic w toku pogłębionego dialogu.

Tak. W klasyfikacji ICD-11 kwalifikatory domen cech mogą być przypisane zarówno do pełnoobjawowego zaburzenia osobowości (6D10), jak i do trudności osobowości (QE50.7), gdy cechy te determinują specyficzne problemy adaptacyjne pacjenta.

Domeny PiCD wykazują wysoką zbieżność z biegunami Wielkiej Piątki: Negatywna afektywność odpowiada wysokiemu Neurotyzmowi, Izolacja — niskiej Ekstrawersji, Dyssocjalność — niskiej Ugodowości, Rozhamowanie — niskiej Sumienności, a Anankastyczność — skrajnie wysokiej Sumienności.

PiCD mierzy pięć domen cech. Wzorzec borderline jest w modelu ICD-11 odrębnym kwalifikatorem, którego obecność stwierdza się w oparciu o spełnienie przynajmniej 5 z 9 specyficznych kryteriów niestabilności relacyjnej, afektywnej i tożsamościowej w wywiadzie klinicznym.

Wyniki narzędzi psychometrycznych takich jak PiCD mogą być interpretowane wyłącznie przez wykwalifikowanych psychologów lub psychiatrów, posiadających przygotowanie w zakresie psychometrii klinicznej i teorii modelu wymiarowego ICD-11.

Ponieważ tylko bezpośrednie badanie kliniczne pozwala ocenić dynamikę kontaktu, reakcje emocjonalne w gabinecie, historię relacji z ważnymi osobami, kontekst psychospołeczny oraz zweryfikować, czy trudności mają charakter wszechogarniający i utrwalony od okresu dojrzewania.

PiCD pozwala na wystandaryzowany, obiektywny pomiar natężenia poszczególnych domen cech, co ułatwia konceptualizację przypadku, planowanie celowanych interwencji psychoterapeutycznych (np. regulacja afektu, treningi relacyjne) oraz monitorowanie zmian w toku leczenia.