Mechanizmy psychiczne i procesy dynamiczne

Albert Bandura zrewolucjonizował rozumienie osobowości poprzez sformułowanie modelu triadycznego determinizmu wzajemnego. W ujęciu Bandury zachowanie, czynniki wewnętrzne jednostki (procesy poznawcze, afektywne i biologiczne) oraz środowisko fizyczno-społeczne wywierają na siebie wzajemny wpływ. Należy jednak podkreślić, że wzajemność ta nie oznacza symetrycznego ani jednoczesnego oddziaływania wszystkich trzech elementów — siła, kierunek oraz czas ujawniania się poszczególnych wpływów zależą od specyfiki sytuacji i charakteru podejmowanego zadania, a termin ten nie implikuje sztywnego mechanistycznego determinizmu każdej ludzkiej reakcji.

Centralnym konstruktem w modelu społeczno-poznawczym jest poczucie własnej skuteczności (self-efficacy) — subiektywny sąd jednostki dotyczący jej zdolności do zorganizowania i wykonania działań niezbędnych do osiągnięcia określonego rezultatu w danej dziedzinie. W badaniach psychologicznych konstrukt ten bywa mierzony zarówno jako przekonanie specyficzne dla konkretnego zadania lub domeny, jak i w postaci uogólnionego poczucia samoskuteczności:

• Poczucie samoskuteczności może istotnie modulować wybór celów, stopień zaangażowania oraz wytrwałość w obliczu trudności, aczkolwiek samo w sobie nie gwarantuje sukcesu w sytuacji braku niezbędnych umiejętności lub niesprzyjających barier środowiskowych.
• Wiąże się ze zróżnicowanym poziomem subiektywnego stresu i wzbudzenia emocjonalnego podczas konfrontacji z wyzwaniami, przy czym doświadczenia opanowania zadania (mastery experiences) oraz aktualny stan emocjonalny zwrotnie kształtują poziom samoskuteczności.
• W badaniach korelacyjnych i podłużnych niskie poczucie samoskuteczności współwystępuje z wyższym ryzykiem obniżenia nastroju i poczucia bezradności; relacja ta ma charakter wieloczynnikowy i podlega wzajemnemu sprzężeniu zwrotnemu między oceną poznawczą a powtarzającymi się doświadczeniami niepowodzeń.

W klasycznej tradycji poznawczej (Aaron Beck) schematy poznawcze stanowią kluczowy element wyjaśniania, w jaki sposób jednostka selekcjonuje, filtruje i interpretuje napływające bodźce. Schematy poznawcze to względnie trwałe struktury wiedzy i uogólnionych przekonań, które determinują generowanie automatycznych myśli oraz specyficznych zniekształceń poznawczych (np. arbitralnego wnioskowania czy myślenia czarno-białego) w warunkach obciążenia psychicznego.

W nurtach poznawczych podatność na wahania nastroju bywa także wiązana ze stylem atrybucyjnym (Abramson, Seligman, Teasdale). W modelach tych skłonność do wyjaśniania niepowodzeń przyczynami wewnętrznymi (zależnymi od własnych wad), stabilnymi (niezmiennymi w czasie) oraz globalnymi (obejmującymi wszystkie sfery życia) sprzyja spadkowi motywacji i obniżeniu nastroju, zwłaszcza w obliczu powtarzających się stresorów. Znaczenie takiego stylu zależy jednak od kontekstu, a atrybucje wewnętrzne przy osiąganiu sukcesu pełnią funkcję adaptacyjną.

W kontekście problemów przewlekłych i zaburzeń osobowości Jeffrey Young opracował Terapię Schematu. W klasycznej wersji tego modelu wyróżniono 18 wczesnych nieadaptacyjnych schematów pogrupowanych w pięć obszarów (np. Niestabilność więzi, Wadliwość/Wstyd, Deprywacja emocjonalna). Zgodnie z koncepcją Younga schematy te rozwijają się na podłożu interakcji wrodzonego temperamentu oraz powtarzających się doświadczeń frustracji podstawowych potrzeb emocjonalnych w okresie dzieciństwa i dorastania, choć na ich utrzymywanie lub modyfikację wpływają także późniejsze relacje i doświadczenia życiowe. Jest to cenny klinicznie model konceptualizacji pracy z pacjentem, a nie jedyne ani definitywne wyjaśnienie etiologii całej psychopatologii.

Integrację procesów poznawczo-afektywnych z kontekstem sytuacyjnym zapewnia model CAPS (Cognitive-Affective Processing System) Waltera Mischela i Yuichi Shody. Zgodnie z modelem CAPS osobowość funkcjonuje jako system wzajemnie połączonych jednostek poznawczo-afektywnych (kodowań sytuacji, oczekiwań, przekonań, celów i stanów afektywnych). Wyjaśnia on, dlaczego zachowanie człowieka różni się w odmiennych warunkach, zachowując jednocześnie stabilne, indywidualne sygnatury behawioralne typu „jeśli sytuacja X, to reakcja Y”.

Na poziomie celowego działania Brian Little wprowadził pojęcie projektów osobistych (personal projects) — osobiście znaczących, rozciągniętych w czasie przedsięwzięć (np. „ukończenie studiów”, „nauczenie się asertywności”), poprzez które jednostka realizuje swoje wartości i tożsamość. Badanie projektów osobistych pozwala obserwować, jak motywacje i cele są przekładane na codzienne sekwencje zachowań w konkretnym otoczeniu ekologicznym.

W psychologii zjawiska radzenia sobie z obciążającym afektem opisywano z dwóch odmiennych perspektyw paradygmatycznych:

• Mechanizmy obronne: Wywodzą się z tradycji psychodynamicznej i psychoanalitycznej, w której definiowane są jako operacje psychiczne służące ochronie integralności Ja przed lękiem wywołanym wewnętrznym konfliktem popędowym lub relacyjnym. Choć tradycyjnie uznawane za nieświadome, współczesna psychologia wskazuje, że podział na procesy świadome i nieświadome ma charakter stopniowalny.
• Strategie regulacji emocji: Badane w ramach psychologii poznawczej i eksperymentalnej, obejmują procesy (zarówno automatyczne, jak i intencjonalne), za pomocą których jednostka wpływa na rodzaj przeżywanych emocji, moment ich wystąpienia oraz sposób ich ekspresji i doświadczania.

W procesualnym modelu regulacji emocji Jamesa Grossa (2002) szczególną uwagę poświęcono dwóm odmiennym strategiom:

1. Przeformułowanie poznawcze (cognitive reappraisal): Polega na zmianie poznawczej interpretacji sytuacji zanim reakcja emocjonalna rozwinie się w pełni. W badaniach eksperymentalnych reappraisal wiąże się na ogół ze spadkiem negatywnego afektu i mniejszymi kosztami poznawczymi, jednak jego adaptacyjność zależy od kontekstu: w sytuacjach, które jednostka może realnie zmienić, nadmierna reinterpretacja może niekiedy osłabiać motywację do bezpośredniego rozwiązania problemu.
2. Tłumienie ekspresji (expressive suppression): Skupia się na powstrzymywaniu zewnętrznych oznak emocji (mimiki, tonu głosu) po uruchomieniu reakcji emocjonalnej. W próbach laboratoryjnych tłumienie wiązało się z utrzymującym się lub podwyższonym pobudzeniem fizjologicznym układu krążenia oraz obciążeniem uwagi, jednak konsekwencje tej strategii są moderowane m.in. przez normy kulturowe i sytuacyjne wymogi społeczne (nie stanowiąc bezwzględnego prawa patologii).