ICD-11 a DSM-5-TR: Dwa sposoby ujmowania zaburzeń osobowości

Należy odróżnić podręcznik wykorzystywany do konceptualizacji klinicznej od klasyfikacji i kodów wymaganych w konkretnym systemie dokumentacji medycznej lub rozliczeń. Wymagania zależą od kraju, rodzaju placówki i aktualnego etapu wdrożenia ICD-11. W Polsce formalną podstawą sprawozdawczości publicznej jest system ICD (aktualnie ICD-10), natomiast kryteria DSM-5-TR są często stosowane pomocniczo w badaniach naukowych i procesie diagnozy psychologicznej.

Ponieważ łączy ocenę wymiarową z komponentem kategorialnym. Wymiarowa część obejmuje ocenę stopnia zaburzenia funkcjonowania osobowości (Kryterium A • LPFS) oraz profil 25 faset cech (Kryterium B). Jednocześnie model zachowuje 6 specyficznych kategorialnych typów zaburzeń (antyspołeczne, unikające, borderline, narcystyczne, obsesyjno-kompulsyjne, schizotypowe) oraz kategorię PD-TS.

Kryterium A dotyczy poziomu funkcjonowania osobowości (LPFS), opisywanego przez cztery elementy: tożsamość, samokierowanie, empatię i bliskość w skali od 0 do 4. Jest ono koncepcyjnie zbliżone do oceny nasilenia dysfunkcji Ja i relacji w ICD-11 (kod 6D10), ale nie stanowi jej dosłownego odpowiednika pod względem operacjonalizacji i progów punktowych.

W ICD-11 model wymiarowy stanowi oficjalny i jedyny system klasyfikowania zaburzeń osobowości. W DSM-5-TR obowiązującym standardem klinicznym wciąż pozostaje tradycyjny model 10 typów w Sekcji II, natomiast model hybrydowy AMPD znajduje się w Sekcji III jako model wyłaniający się, przeznaczony do dalszych badań.

Po wieloetapowym procesie recenzji i szerokich konsultacjach środowiskowych Zarząd APA uznał, że całkowite usunięcie tradycyjnych kategorii mogłoby zaburzyć ciągłość praktyki klinicznej, orzeczniczej i badań farmakologicznych. Zdecydowano o pozostawieniu Sekcji II dla zachowania stabilności, a model hybrydowy umieszczono w Sekcji III dla stymulowania dalszych badań empirycznych.

ICD-11 wyróżnia Anankastyczność jako osobną domenę cech (6D11.4). W AMPD nie ma domeny o tej nazwie (odpowiada jej biegun niskiego Odhamowania), lecz cechy anankastyczne są szczegółowo opisane na poziomie faset (sztywny perfekcjonizm, perseweracyjność) oraz w zachowanym kategorialnym typie obsesyjno-kompulsyjnego zaburzenia osobowości (OCPD).

W AMPD Psychotyzm stanowi piątą domenę cech patologicznych (niezwykłe przekonania, ekscentryczność, dysregulacja poznawcza). W ICD-11 nie ma odrębnej domeny psychotyzmu w rozdziale zaburzeń osobowości — zaburzenie schizotypowe (kod 6A22) zaklasyfikowano w spektrum schizofrenii. Cechy psychotycznopodobne w ICD-11 mogą jednak wpływać na ocenę nasilenia zaburzenia osobowości.

Inwentarz PID-5 (Personality Inventory for DSM-5) został skonstruowany do oceny 25 szczegółowych faset składających się na 5 domen modelu AMPD. Z kolei standardowy inwentarz PiCD (Personality Inventory for ICD-11) mierzy 5 szerokich domen klasyfikacji WHO oraz specyfikator borderline, nie zawierając formalnej listy 25 faset.

Nie. Klasyfikacja ICD-11 CDDR (2024) celowo ogranicza się do zdefiniowania 5 szerokich domen cech patologicznych oraz kwalifikatora borderline, stawiając na prostotę, zwięzłość i globalną użyteczność kliniczną w zróżnicowanych systemach ochrony zdrowia na świecie.

W modelu AMPD zredukowano liczbę specyficznych typów z 10 do 6. Usunięto odrębne kategorie dla osobowości: paranoicznej, schizoidalnej, histrionicznej oraz zależnej. Cechy tych zaburzeń diagnozuje się w AMPD w ramach kategorii zaburzenia osobowości określonego przez cechy (PD-TS) za pomocą profilu faset.

Jest to kategoria w Sekcji III DSM-5 stosowana wtedy, gdy pacjent spełnia ogólne kryteria zaburzenia osobowości (Kryterium A: umiarkowane lub wyższe uszkodzenie funkcjonowania), lecz jego profil cech patologicznych (Kryterium B) nie odpowiada żadnemu z 6 zdefiniowanych typów hybrydowych.

W AMPD typ borderline wymaga Kryterium A (≥ 2) oraz co najmniej 4 z 7 specyficznych faset z domen Negatywnej afektywności, Odhamowania i Antagonizmu. W ICD-11 wzorzec borderline (kod 6D11.5) jest pojedynczym specyfikatorem opisowym, wymagającym obecności co najmniej 5 z 9 tradycyjnych cech niestabilności, stosowanym opcjonalnie obok kodu nasilenia.

Nie. Zgodnie z wytycznymi WHO CDDR (2024) fundamentem diagnozy jest określenie stopnia nasilenia zaburzenia (kod 6D10). Kwalifikatory domen cech (kody 6D11.0–6D11.4) są opcjonalne i służą do uszczegółowienia obrazu klinicznego, w przeciwieństwie do AMPD, gdzie Kryterium B jest obligatoryjne.

Przegląd opublikowany w Personality Disorders: Theory, Research, and Treatment potwierdził wysoką użyteczność kliniczną Kryterium A (LPFS) w konceptualizacji przypadków i planowaniu psychoterapii oraz dobrą trafność inwentarza PID-5, wskazując jednocześnie na potrzebę dalszych badań nad standaryzacją wywiadów klinicznych.

Artykuł analizuje ewolucję i przyszłość diagnozy zaburzeń osobowości w kontekście DSM-5 i ICD-11. Autorka podkreśla stopniową konwergencję obu modeli wokół wymiarowej oceny funkcjonowania i cech oraz wskazuje na potencjał transdiagnostycznego podejścia HiTOP jako platformy integrującej oba systemy.

W rutynowych rozliczeniach ubezpieczeniowych i orzecznictwie w USA podstawowym standardem kodowania pozostają tradycyjne kategorie z Sekcji II DSM-5 (oraz kody ICD-10-CM). Model AMPD jest stosowany w ośrodkach akademickich, specjalistycznych klinikach oraz jako pogłębiona ocena psychologiczna.

Oba modele rozwiązują ten problem poprzez odejście od sztywnych kategorii. Zamiast diagnozować u jednego pacjenta kilku nakładających się typów zaburzeń, w ICD-11 opisuje się jedno zaburzenie o określonym nasileniu z profilem domen, a w AMPD rozpoznaje się profil faset lub kategorię PD-TS.

Zamiast przypisywać pacjentowi sztywną, całożyciową etykietę zaburzonego typu, model wymiarowy opisuje stopień trudności w relacjach i tożsamości oraz nasilenie określonych cech, które mogą ulegać zmianie i poprawie pod wpływem psychoterapii.

Tak. W praktyce klinicznej i badawczej inwentarz PID-5 bywa z powodzeniem stosowany do mapowania cech na domeny ICD-11 (z wykorzystaniem odpowiednich algorytmów przeliczeniowych), chociaż dedykowanym narzędziem dla klasyfikacji WHO jest kwestionariusz PiCD.

Koegzystencja obu systemów dowodzi, że światowa nozologia zmierza nieodwołalnie w kierunku paradygmatu wymiarowego. Różnice między modelami mają charakter techniczny i organizacyjny, podczas gdy rdzenna koncepcja — oddzielenie nasilenia dysfunkcji Ja/relacji od profilu cech — pozostaje wspólna.