Od ICD-10 do ICD-11: Historia zmiany klasyfikacji zaburzeń osobowości

1. Ograniczenia modelu kategorialnego: Dlaczego ICD-10 wymagało reformy?

Klasyfikacja ICD-10, opublikowana przez WHO na początku lat 90. XX wieku, opierała się na tradycyjnym założeniu kategorialnym: traktowaniu poszczególnych zaburzeń osobowości jako odrębnych jednostek diagnostycznych o rozłącznych granicach. Wieloletnie badania empiryczne i obserwacja kliniczna ujawniły jednak istotne ograniczenia tego ujęcia. W praktyce ambulatoryjnej i szpitalnej powszechnym zjawiskiem było jednoczesne spełnianie kryteriów kilku typów zaburzeń przez tego samego pacjenta, co Peter Tyrer i współpracownicy (2019) opisali jako konsekwencję sztucznego podziału kontinuum patologii osobowości.

Drugim fundamentalnym mankamentem była heterogeniczność wewnątrz poszczególnych kategorii diagnostycznych. Zastosowanie kryteriów politetycznych sprawiało, że dwoje pacjentów z identycznym rozpoznaniem mogło dzielić zaledwie pojedynczy objaw, wykazując zasadniczo odmienny obraz trudności i odmienne potrzeby terapeutyczne. Dodatkowo kategoria „zaburzenie osobowości bliżej nieokreślone” (F60.9) należała do najczęściej stosowanych kodów, co potwierdzało, że sztywne typy nie odzwierciedlały złożoności obserwowanych profili osobowościowych.

2. Prace Grupy Roboczej WHO ds. Klasyfikacji Zaburzeń Osobowości

Dostrzegając te ograniczenia, Światowa Organizacja Zdrowia powołała grupę roboczą (Workgroup on the Classification of Personality Disorders) pod przewodnictwem prof. Petera Tyrera. W skład zespołu weszli międzynarodowi badacze: Roger Mulder, Yun-Rae Kim, Mike J. Crawford, Yueqin Huang oraz Paul Moran.

Celem zespołu było opracowanie modelu o wysokiej użyteczności klinicznej w podstawowej i specjalistycznej opiece zdrowotnej na całym świecie. Uznano, że kluczowym wskaźnikiem prognostycznym i podstawą planowania opieki jest ogólny stopień upośledzenia funkcjonowania osobowościowego (severity), a nie przypisanie do określonego typu. Pierwotny projekt zakładał oparcie klasyfikacji na ocenie nasilenia oraz uzupełniających cechach dymensjonalnych.

3. Uwzględnienie kwalifikatora wzorca borderline w procesie konsultacji

Propozycja całkowitej rezygnacji z nazwy „borderline” spotkała się z licznymi głosami środowisk klinicznych i psychoterapeutycznych (w tym praktyków DBT, MBT i TFP). Wskazywano na ryzyko osłabienia ciągłości opisu klinicznego oraz potencjalne trudności w odnoszeniu diagnozy do wytycznych terapeutycznych i dorobku badań nad manualizowanymi protokołami leczenia.

W toku konsultacji WHO przyjęło rozwiązanie integrujące: utrzymano model wymiarowej oceny nasilenia zaburzenia (6D10) oraz 5 domen cech (6D11.0–6D11.4), dodając opcjonalny kwalifikator „wzorzec borderline” (kod 6D11.5). Rozwiązanie to pozwala na zachowanie spójności z dotychczasową literaturą badawczą, eliminując jednocześnie konieczność stawiania wielu nakładających się rozpoznań kategorialnych.

4. Publikacja wytycznych WHO CDDR (2024) dla praktyki klinicznej

W 2024 roku Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała oficjalny podręcznik Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders (CDDR). Publikacja ta szczegółowo definiuje wymagania diagnostyczne dla zaburzeń osobowości, operacjonalizując ocenę funkcjonowania siebie i relacji interpersonalnych, kryteria poziomów nasilenia oraz deskryptory poszczególnych domen cech.