Wzmocnienie to dowolne następstwo, które zwiększa częstość występowania danego zachowania. Wszyscy ludzie, a także inne ssaki, podlegają biologicznemu wpływowi następstw swoich zachowań.

Wyróżniamy wzmocnienie pozytywne, polegające na dodaniu czegoś przyjemnego (nagrody) po zachowaniu, oraz wzmocnienie negatywne, polegające na usunięciu z otoczenia czegoś bardzo bolesnego lub nieprzyjemnego.

To częsty błąd w nazewnictwie: kara ma za zadanie redukować lub eliminować zachowanie. Z kolei wzmocnienie negatywne – podobnie jak pozytywne – zwiększa częstotliwość zachowań, przynosząc odczuwalną ulgę.

Wiele destrukcyjnych zachowań (np. samookaleczanie, używki czy agresja) daje błyskawiczną ucieczkę od nieznośnego napięcia. Ten gwałtowny spadek bólu działa jako potężne wzmocnienie negatywne, przez co mózg uczy się, by w przyszłości znów sięgnąć po to destrukcyjne rozwiązanie.

Wzmocnienie należy dostarczyć natychmiast po wystąpieniu pożądanego zachowania. Jeśli będziemy z tym zwlekać, nasz układ nerwowy nie powiąże otrzymanej nagrody z wykonanym wysiłkiem i nowym zachowaniem.

Kształtowanie to strategia polegająca na wzmacnianiu małych kroków prowadzących do większej zmiany. Oznacza to, że nie czekamy z nagrodą na idealny efekt, lecz systematycznie nagradzamy zachowania, które dopiero przybliżają nas do pożądanego celu.

Ponieważ uczenie się nowych, zdrowych umiejętności jest trudne. Jeśli terapeuta lub my sami nakłaniamy się do zachowań leżących na granicy naszych obecnych możliwości, musimy nagradzać już sam fakt podjęcia próby i wykonania wysiłku, nawet jeśli efekt nie jest jeszcze perfekcyjny.

Aby nagroda zadziałała na co dzień, musi być osiągalna i bezpieczna. Nowy samochód czy wielkie sumy pieniędzy nie są realistycznym wzmocnieniem za codzienne ćwiczenia; picie alkoholu czy porzucenie obowiązków są z kolei wzmocnieniami nieskutecznymi i szkodliwymi.

Warto poszukiwać wzmocnień innych niż pieniądze – doskonałą nagrodą może być na przykład czas spędzony z rodzicem, przyjacielem, czy chwila poświęcona na drobną, osobistą przyjemność.

Wzmocnienia naturalne to te, które samoczynnie wynikają z otoczenia (np. uśmiech rozmówcy w odpowiedzi na naszą uprzejmość). Wzmocnienia arbitralne to sztuczne, dodatkowe nagrody wprowadzane celowo, aby pomóc zbudować nawyk (np. przyznawanie sobie naklejek za wykonanie pracy domowej z DBT).

Wzmacnianie nieciągłe to sytuacja, w której dane zachowanie jest nagradzane tylko czasami, w sposób losowy.

Ponieważ sporadyczne nagradzanie sprawia, że dane zachowanie ulega niesamowitemu utrwaleniu i staje się niezwykle trudne do wygaszenia. Mózg trzyma się nadziei, że 'może tym razem się uda', co tłumaczy m.in. tkwienie w toksycznych relacjach.

Nasycenie to moment, w którym czynnik wzmacniający przestaje działać, ponieważ jest go za dużo – bodziec, który wcześniej był nagrodą, powszednieje lub wręcz staje się nieprzyjemny (awersyjny).

Istnieją skuteczne strategie redukowania niepożądanych zachowań, a jedną z głównych jest wygaszanie. Polega ono na świadomym usunięciu i odcięciu wzmocnienia (nagrody), które do tej pory podtrzymywało niszczący nas nawyk.

Terapeuta DBT uczy klienta zasad zarządzania kontyngencjami, wyjaśnia mechanizmy uczenia się i aktywnie wzmacnia zachowania adaptacyjne klienta na sesji (np. poprzez ciepło, pochwałę czy uważność), natychmiast, gdy tylko się one pojawią.

Skuteczna komunikacja zawsze wymaga użycia wzmocnienia. Kiedy o coś prosisz, powiedz drugiej osobie od razu, jakie będą dla niej pozytywne konsekwencje (profity) spełnienia twojej prośby. Nagradzaj ją również po tym, jak już dostaniesz to, czego chcesz.

Tłumaczy ona tzw. wybuch behawioralny. Kiedy przestajesz nagradzać stary nawyk (automat przestaje wydawać napój), twój mózg wpada w panikę i zaczyna domagać się nagrody ze zdwojoną siłą (naciskasz guzik dziesiątki razy). Trzeba to po prostu przeczekać, aż zachowanie ulegnie wygaszeniu.

Gdy zdejmujesz drastycznie za małe buty, czujesz absolutną ulgę. Twój mózg uczy się, że to działanie usuwa ból. Tak samo działają destrukcyjne nawyki u osób w kryzysie – dają potężną ulgę, co sprawia, że mózg chce powtarzać to szkodliwe zachowanie.

Szczególnie w początkowej fazie. Gdy reakcja pacjenta w radzeniu sobie ze stresem jest jeszcze bardzo słaba, terapeuta lub sam pacjent musi wzmacniać pożądane zachowanie za każdym razem (lub prawie za każdym razem), gdy tylko się ono pojawi.

Warunkiem skuteczności w zmienianiu własnych zachowań jest nauczenie się tych strategii i świadome wprowadzenie ich w życie. Celem jest zostanie własnym „trenerem”, który z pełną premedytacją nagradza siebie za korzystanie ze zdrowych umiejętności radzenia sobie, a przestaje karmić nawyki niszczące.