Kultura, społeczeństwo i sytuacja

W 1968 roku Walter Mischel opublikował przełomową monografię Personality and Assessment, która zapoczątkowała wieloletnią debatę nad naturą stałości ludzkiego zachowania. Mischel zauważył, że korelacje między szerokimi dyspozycjami mierzonymi tradycyjnymi kwestionariuszami a pojedynczymi zachowaniami jednostki w konkretnej, odizolowanej sytuacji laboratoryjnej lub naturalnej rzadko przekraczają wartość rzędu $r \approx 0{,}30$ (określaną wówczas w literaturze mianem „współczynnika osobowościowego”). Wskazał, że próba bezpośredniego przewidywania jednostkowego aktu zachowania na podstawie ogólnej cechy obarczona jest poważnym marginesem błędu, gdyż bezpośrednie zachowanie w danej chwili podlega silnej presji doraźnego kontekstu.

Ważną odpowiedzią metodologiczną na krytykę sytuacjonistyczną stała się zasada agregacji sformułowana i rozwinięta przez Seymoura Epsteina (1979). Epstein wykazał, że pojedynczy akt zachowania jest w znacznym stopniu obciążony błędem losowym i specyfiką chwili. W badaniach empirycznych wykazano, że gdy dokona się agregacji (uśrednienia) wielokrotnych obserwacji zachowania z wielu dni, sytuacji i zróżnicowanych kontekstów, rzetelność pomiaru istotnie wzrasta, a korelacje między uogólnioną dyspozycją a zagregowanym wzorcem zachowania osiągają znacznie wyższe wartości. Agregacja nie unieważniła jednak debaty osoba–sytuacja — uświadomiła badaczom konieczność rozróżnienia między rzetelnością pomiaru ogólnego nawyku a zrozumieniem dynamicznego mechanizmu reagowania jednostki w konkretnych okolicznościach.

Syntetyczną i wpływową odpowiedzią na dylemat osoba–sytuacja stał się opracowany przez Waltera Mischela i Yuichi Shodę (1995) model CAPS (Cognitive-Affective Personality System). W ujęciu CAPS osobowość nie polega na sztywnej, jednakowej manifestacji zachowań we wszystkich okolicznościach, lecz na stabilnej strukturze powiązań między cechami sytuacji a dynamiczną siecią jednostek poznawczo-afektywnych (Cognitive-Affective Units, CAU):

• Kodowanie i kategoryzacja sytuacji: Subiektywne konstrukty i schematy, za pomocą których jednostka kategoryzuje siebie, innych i napływające bodźce,
• Oczekiwania i przekonania: Przewidywania dotyczące skutków własnych działań oraz przekonania o świecie społecznym,
• Afekt i stany emocjonalne: Fizjologiczne i subiektywne reakcje uczuciowe wyzwalane przez określone bodźce,
• Cele i wartości: Pożądane i unikane stany docelowe oraz hierarchie wartości,
• Kompetencje i strategie samoregulacyjne: Potencjał behawioralny, plany działania i zdolność do kontrolowania impulsów.

Badania międzykulturowe nad strukturą osobowości (m.in. McCrae & Costa, 1997; Schmitt et al., 2007) potwierdziły szeroką replikowalność pięciu nadrzędnych domen w wielu językach i kulturach. Wnioskowanie międzykulturowe wymaga jednak ścisłego przestrzegania standardów psychometrycznych i unikania nadmiernych generalizacji:

• Poziomy niezmienniczości pomiarowej (measurement invariance): Proste przetłumaczenie kwestionariusza nie uprawnia do bezpośredniego porównywania średnich między krajami. W psychometrii sprawdza się trzy hierarchiczne poziomy niezmienniczości:
  1. Niezmienniczość konfiguralna: Czy we wszystkich grupach ten sam model czynnikowy wykazuje zadowalające dopasowanie do danych (taki sam ogólny układ wymiarów).
  2. Niezmienniczość metryczna (słaba): Czy ładunki czynnikowe poszczególnych pozycji są równe między grupami, co pozwala porównywać korelacje konstruktu z innymi zmiennymi.
  3. Niezmienniczość skalarna (silna): Czy punkty przecięcia (intercepts) pozycji są równe, co jest warunkiem koniecznym do rzetelnego porównywania średnich latentnych między grupami kulturowymi.
• Konstruowanie Ja: niezależne i współzależne (Markus & Kitayama, 1991): Koncepcja ta stanowi użyteczną ramę teoretyczną opisującą kulturowo promowane wzorce tożsamości, a nie sztywny podział ludzkości na dwa jednorodne typy. W kulturach zachodnich akcentuje się Ja niezależne (spójność i stałość zachowania niezależnie od audytorium). W kulturach wschodnich częściej wspierane jest Ja współzależne (dostosowanie zachowania do ról, relacji i kontekstu społecznego). Elastyczność sytuacyjna w tych kulturach jest wyrazem dojrzałości relacyjnej, a nie braku integralności wewnętrznej. Należy jednak pamiętać o znacznym zróżnicowaniu wewnątrz każdego społeczeństwa.
• Ekologiczny błąd wnioskowania (ecological fallacy): Polega na nieuprawnionym przypisywaniu uśrednionych cech całej populacji konkretnemu człowiekowi. Średnia krajowa w zakresie indywidualizmu czy ekstrawersji nie pozwala przewidzieć poziomu tych cech u pojedynczego przedstawiciela danej nacji.
• Ograniczenia prób WEIRD: Wiele klasycznych teorii psychologicznych powstało w oparciu o próby ze społeczeństw zachodnich, wykształconych, uprzemysłowionych, zamożnych i demokratycznych (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic). Rozszerzanie badań na populacje tradycyjne i zróżnicowane kulturowo pozwala weryfikować uniwersalność konstruktów psychologicznych.