Model Diagnostyczny · Poziom III

Model Wymiarowy DSM-5 AMPD (Alternative Model for Personality Disorders)

Hybrydowy, wymiarowy model patologii osobowości wprowadzony w Sekcji III DSM-5. Oddziela ocenę ogólnego stopnia zaburzenia funkcjonowania (Kryterium A: Ja i Relacje) od specyficznego profilu patologicznych cech (Kryterium B: 5 domen).

Zasada Epistemiczna Psychoterapia.no: Sama obecność skrajnych cech patologicznych (Kryterium B) ani wyizolowany spadek funkcjonowania w jednej sytuacji nie stanowią samodzielnej podstawy do rozpoznania zaburzenia osobowości. W modelu AMPD wymagane jest spełnienie pełnego łańcucha diagnostycznego (Kryteria A–G), w tym wykazanie umiarkowanego lub ciężkiego upośledzenia funkcjonowania osobowości (Kryterium A: LPFS ≥ 2 w obszarze Ja lub Relacji), obecności co najmniej jednej patologicznej domeny lub fasety cech (Kryterium B), a także ich względnej elastyczności czasowej i sytuacyjnej (Kryteria C–D) oraz wykluczenia bezpośredniego wpływu substancji czy stanów medycznych (Kryteria E–G). Ponadto domeny cech AMPD wykazują zbieżność z Wielką Piątką i ICD-11, lecz różnią się ujęciem psychotyzmu oraz umiejscowieniem sztywnego perfekcjonizmu (faseta Rozhamowania w AMPD vs odrębna domena Anankastii w ICD-11).

Architektura Diagnostyczna AMPD: Kryterium A × Kryterium B

Wizualizacja procedury diagnostycznej: od weryfikacji rdzenia zaburzenia (poziom funkcjonowania) po profilowanie patologicznych domen cech.

Struktura Alternatywnego Modelu DSM-5 (AMPD) Kryterium A: poziom funkcjonowania osobowości; Kryterium B: pięć domen cech patologicznych. Struktura Alternatywnego Modelu DSM-5 (AMPD, Sekcja III) KRYTERIUM A: POZIOM FUNKCJONOWANIA (LPFS) Skala LPFS 0–4; poziom ≥ 2 = próg diagnostyczny 1. Obszar JA (Self) • Tożsamość: stabilny obraz siebie, samoregulacja • Samokierowanie: cele, autorefleksja Deficyt: pustka tożsamościowa, chaos celów 2. Obszar RELACYJNY • Empatia: rozumienie perspektywy innych • Intymność: wzajemność i bliskość Deficyt: lęk przed bliskością, wrogość KRYTERIUM B: 5 DOMEN CECH PATOLOGICZNYCH 25 specyficznych faset 1. Negatywna Afektywność Chwiejność, lęk, wrogość, niepewność 2. Wycofanie / Dystansowanie Izolacja, anhedonia, unikanie bliskości 3. Antagonizm Wielkościowość, manipulacja, bezduszność 4. Rozhamowanie Impulsywność, ryzyko; biegun: sztywny perfekcjonizm 5. Psychotyzm Dziwaczne przekonania, ekscentryczność

Opis 5 Domen Cech Patologicznych w Kryterium B

Negatywna Afektywność (Negative Affectivity)

Częste i intensywne doświadczanie szerokiego spektrum negatywnych emocji oraz trudności z powrotem do równowagi emocjonalnej.

Facety składowe: Chwiejność emocjonalna, lękliwość, niepewność separacyjna, uległość, wrogość, depresyjność, podejrzliwość

Wycofanie / Dystansowanie (Detachment)

Dystansowanie się od relacji międzyludzkich (społecznych i intymnych) oraz ograniczona zdolność do odczuwania i wyrażania przyjemności.

Facety składowe: Wycofanie społeczne, unikanie bliskości, anhedonia, depresyjność, ograniczona ekspresja afektu, podejrzliwość

Antagonizm (Antagonism)

Zachowania stawiające jednostkę w opozycji do innych ludzi; wywyższanie się, oczekiwanie specjalnego traktowania i instrumentalne wykorzystywanie relacji.

Facety składowe: Manipulacyjność, oszukaństwo, wielkościowość, poszukiwanie uwagi, bezduszność, wrogość

Rozhamowanie (Disinhibition)

Orientacja na natychmiastową gratyfikację i impulsywne działanie. UWAGA: w AMPD cechy anankastyczne (sztywny perfekcjonizm) są klasyfikowane jako faseta przeciwstawnego podbieguna Rozhamowania, a nie jako odrębna domena (jak ma to miejsce w ICD-11).

Facety składowe: Nieodpowiedzialność, impulsywność, podatność na dystrakcję, podejmowanie ryzyka, brak sztywnego perfekcjonizmu (oraz biegun anankastyczny: sztywny perfekcjonizm / rigid perfectionism)

Psychotyzm (Psychoticism)

Szeroki zakres dziwacznych, osobliwych lub kulturowo nietypowych procesów poznawczych, zachowań i doświadczeń percepcyjnych (cecha obecna w AMPD, pominięta w domenach ICD-11).

Facety składowe: Niezwykłe przekonania i doświadczenia, ekscentryczność, dysregulacja poznawczo-percepcyjna

Powiązania z Monografią i Innymi Modelami

Model ICD-11 Zaburzeń Osobowości →

Porównanie AMPD z globalnym standardem wymiarowym WHO.

Monografia: Osobowość i Psychopatologia →

Przejście od stygmatyzujących kategorii do wymiarów.

Wielka Piątka (OCEAN) →

Porównanie patologicznych cech AMPD z normalnymi cechami FFM.

Bibliografia i evidence

  • [Źródło główne] American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR): Section III Alternative Model for Personality Disorders. American Psychiatric Association. MANUAL VERIFIED
    Status: manual_verified. Zakres: Architektura hybrydowa AMPD łącząca dysfunkcję ze stylem cech; Kryterium A: skala LPFS (0-4) oceniająca obszar Ja i Relacji; Kryterium B: 25 faset w 5 domenach (z uwzględnieniem sztywnego perfekcjonizmu w domenie Rozhamowania); Wymóg łącznej oceny kryteriów A-G w diagnozie zaburzenia osobowości; Wyraźne rozróżnienie konceptualne między domenami AMPD a klasyfikacją ICD-11 (brak odrębnej Anankastii, obecność Psychotyzmu).
  • [Źródło wspierające] Morey, L. C., Bender, D. S., Skodol, A. E. (2022). A review of the Level of Personality Functioning Scale in the Alternative Model for Personality Disorders: Current status and future directions. Current Opinion in Psychology. DOI: 10.1016/j.copsyc.2021.12.001
    Status: manual_verified. Zakres: Rzetelność psychometryczna LPFS; Kliniczne odróżnienie poziomu dysfunkcji od stylu cech.

Status bibliografii strony: zweryfikowana. Status rekordu źródłowego nie potwierdza kompletności całej bibliografii.

Opis ma charakter psychoedukacyjny i nie jest diagnozą ani indywidualną oceną kliniczną.