Model interakcji genotyp–środowisko: Architektura biopsychospołeczna
Dydaktyczny schemat ilustrujący powiązania między poligenicznym podłożem, wczesnym temperamentem, warunkami środowiskowymi, mechanizmami rGE i GxE oraz sprzężeniem zwrotnym.
Model interakcji genotyp–środowisko: Architektura biopsychospołeczna
Dydaktyczny schemat ilustrujący powiązania między poligenicznym podłożem, wczesnym temperamentem, warunkami środowiskowymi, mechanizmami rGE i GxE oraz sprzężeniem zwrotnym.
1. Warianty genetyczne i odziedziczalność populacyjna
Złożona architektura poligeniczna (tysiące wariantów SNP o drobnych efektach w badaniach GWAS). Wskaźnik h² odzwierciedla wariancję populacyjną w danym środowisku, a nie gotowy plan jednostki.
2. Wczesne różnice temperamentalne i neurobiologia
Wrodzone dyspozycje reacktywności i samoregulacji (np. systemy motywacyjne BIS/BAS, wzbudzenie korowo-podkorowe). Stanowią one podatność biologiczną podlegającą dalszej plastyczności rozwojowej.
3. Warunki środowiskowe (specyficzne i wspólne)
Doświadczenia relacyjne, opieka wczesnodziecięca, status socjoekonomiczny, mikroryzyka losowe oraz kultura kształtujące kontekst rozwoju jednostki.
4. Procesy pośredniczące: korelacje rGE, interakcje G×E i epigenetyka
Pasywna, reaktywna i aktywna korelacja gen–środowisko (dobór nisz), modulacja podatności biologicznej przez stres (G×E) oraz regulacja ekspresji genów bez zmian sekwencji DNA.
5. Sprzężenie zwrotne i adaptacja fenotypowa
Uczenie się, kompensacja w toku psychoterapii i relacji oraz nabyte strategie samoregulacji zwrotnie modulujące funkcjonowanie neurobiologiczne i behawioralne.
Mechanizm psychologiczny
Interakcja bez determinizmu: Model obrazuje, że biologia nie wyznacza sztywnego przeznaczenia. Genotyp stwarza zakres reaktywności, który wchodzi w dynamiczne korelacje (rGE) i interakcje (G×E) ze środowiskiem, a procesy uczenia się i psychoterapia umożliwiają wykształcenie adaptacyjnych mechanizmów kompensacyjnych.